W samym sercu Katowic stoi świątynia, która zmienia wyobrażenie o polskich katedrach. Archikatedra Chrystusa Króla to masywny gmach z monumentalną kolumnadą i kopułą, która góruje nad Śródmieściem. Nie ma w tym budynku gotyckiej delikatności ani barokowej ozdobności – jest za to potężna, klasycyzująca forma z nutą art déco we wnętrzach. To największa katedra zbudowana w Polsce w XX wieku, a przy okazji jedna z największych w kraju w ogóle.
- imponująca architektura z monumentalną kopułą
- unikalne wnętrza w stylu art déco
- historia budowy trwająca niemal 30 lat
- piękne detale rzeźbiarskie
- centralne miejsce dla katowickiej społeczności
Historia budowy trwającej prawie 30 lat
Kiedy w 1922 roku część Górnego Śląska wróciła do Polski po plebiscycie, region potrzebował własnej diecezji. Papież Pius XI utworzył ją w 1925 roku, a nowy biskup August Hlond od razu ogłosił konkurs architektoniczny na katedrę. Projekt wygrali Zygmunt Gawlik i Franciszek Mączyński – dwóch znanych architektów, którzy zaprojektowali świątynię nawiązującą do klasycyzmu, ale z wyraźnie nowoczesnym charakterem.
Pierwsze wykopy pod fundamenty zrobiono w czerwcu 1927 roku. Budowa ciągnęła się przez niemal trzy dekady – przerwała ją II wojna światowa, a po niej brakowało materiałów i środków. Ostatecznie konsekracja odbyła się 30 października 1955 roku, choć prace wykończeniowe trwały jeszcze do połowy lat 60.
Konsekracji dokonał biskup częstochowski Zdzisław Goliński, ponieważ biskupi katowiccy byli w tym czasie wysiedleni przez władze komunistyczne. Budowę ukończono dzięki pracy społecznej wiernych i kleryków Śląskiego Seminarium Duchownego.
Funkcję katedry pełnił początkowo kościół św. Piotra i Pawła, ale w 1957 roku prymas Stefan Wyszyński przeniósł prawa kościoła katedralnego na nową świątynię. W tym samym roku erygowano przy niej parafię.
Architektura która robi wrażenie
Archikatedra ma 101 metrów długości i 50 metrów szerokości. Kubatura wynosi prawie 120 tysięcy metrów sześciennych – to naprawdę sporo. Przed głównym wejściem stoi portyk z ośmioma kolumnami korynckimi, nad którymi widnieje napis „Soli Deo Honor Et Gloria” – Tylko Bogu cześć i chwała. Troje drzwi prowadzi do środka, a całość wieńczy charakterystyczna kopuła na niskim tamburze.
Ta kopuła to zresztą ciekawa historia sama w sobie. Ma 64 metry wysokości, ale pierwotnie projektowano ją na 102 metry – ostatecznie zrezygnowano z tak ambitnych planów i zmniejszono o 38 metrów. Mimo to kopuła na stałe wpisała się w krajobraz Katowic i jest rozpoznawalna z daleka.
Styl architektoniczny to klasycyzm z elementami baroku, ale bez przesadnej ozdobności. Budynek jest monumentalny, ale nie przytłacza – raczej imponuje spokojem i solidnością formy.
Wnętrza w stylu art déco
Kiedy wejdziesz do środka, od razu rzuca się w oczy układ przestrzenny – centralny ośmiobąk otoczony czterema kaplicami, wszystko utrzymane w stylistyce art déco. Projektował to Mieczysław Król, a elementy rzeźbiarskie wykonał Jerzy Egon Kwiatkowski.
Nad ołtarzem głównym w prezbiterium wisi figura Chrystusa Króla Wszechświata. Po bokach prezbiterium znajdują się dwie kaplice: Chrztu Świętego i Najświętszego Sakramentu. W tej drugiej modlił się w 1983 roku papież Jan Paweł II podczas swojej drugiej pielgrzymki do Polski – spotkał się wtedy z chorymi i udzielił im błogosławieństwa.
Mozaikę w kaplicy Najświętszego Sakramentu ufundował w 1980 roku kardynał Joseph Ratzinger – późniejszy papież Benedykt XVI.
W lewej nawie wydzielono trzy kaplice: Matki Bożej Fatimskiej, Serca Jezusowego i św. Barbary. W prawej nawie są dwie: Matki Bożej Częstochowskiej i św. Antoniego. Witraże wykonał Krakowski Zakład Witrażów – są naprawdę ładne, choć może nie tak spektakularne jak w gotyckich katedrach. Organy umieszczono zarówno na chórze, jak i w prezbiterium, więc akustyka podczas koncertów jest imponująca.
Panteon Górnośląski i taras widokowy
W podziemiach archikatedry działa Panteon Górnośląski – przestrzeń otwarta dla zwiedzających w lipcu 2022 roku, w setną rocznicę przyłączenia części Górnego Śląska do Polski. To miejsce pamięci i ekspozycji poświęconej historii regionu oraz wybitnym Ślązakom.
W krypcie znajduje się też Kościół Akademicki ozdobiony freskami Drogi Krzyżowej oraz krypta grzebalna biskupów ordynariuszy katowickich. Kościół akademicki został ustanowiony w 1968 roku przez biskupa Herberta Bednorza w związku z powstaniem Uniwersytetu Śląskiego.
Od 2022 roku można wejść na taras widokowy na dachu archikatedry. Stamtąd rozpościera się panorama centrum Katowic – warto wziąć to pod uwagę planując wizytę.
Koncerty i wydarzenia kulturalne
Archikatedra to nie tylko miejsce kultu religijnego. Odbywają się tu koncerty organowe i symfoniczne – akustyka świątyni sprawia, że brzmienie jest wyjątkowe. W 1983 roku dla Jana Pawła II wystąpiła tu Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia, wykonując między innymi „Victorię” Wojciecha Kilara. W grudniu 1989 roku ta sama orkiestra nagrywała tu „Pasję według św. Łukasza”.
Co roku w archikatedrze wręczana jest nagroda Lux ex Silesia dla wybitnych Ślązaków. To ważne wydarzenie w życiu kulturalnym regionu.
Nowy tympanon – kontrowersje i realizacja
W 2025 roku zakończono budowę tympanonu nad głównym wejściem – rzeźbiarskiej kompozycji zatytułowanej „Hołd Ludu Śląskiego dla Chrystusa Króla”. Najpierw wykonano trójkątną żelbetową podstawę, potem umieszczono figury przedstawiające Jezusa Chrystusa oraz świętych Jacka i Jadwigę. Prace wzbudziły spore kontrowersje – krytycy zarzucali ingerencję w zabytkową architekturę i zaburzenie proporcji gmachu. Konserwator zabytków wyraził jednak zgodę na tę nadbudowę.
Dla kogo to miejsce
Archikatedra przyciąga różne grupy. Miłośnicy architektury docenią klasycyzującą formę i art déco we wnętrzach. Osoby zainteresowane historią regionu znajdą kontekst w Panteonie Górnośląskim. Fani muzyki sakralnej mogą trafić na koncerty organowe. No i oczywiście to ważne miejsce dla wierzących – centrum życia religijnego archidiecezji katowickiej.
Rodziny z dziećmi też mogą zajrzeć, choć to raczej nie jest atrakcja typowo dziecięca. Wejście na taras widokowy może być jednak ciekawe dla młodszych zwiedzających.
Informacje praktyczne – godziny, ceny, dojazd
Archikatedra znajduje się przy ulicy Plebiscytowej 49A w centrum Katowic, w kwartale ulic Powstańców, Stwosza, Jordana i Plebiscytowej. Przed budynkiem rozciąga się plac Katedralny, a po zachodniej stronie stoi pomnik Jana Pawła II.
Msze święte:
- W tygodniu: 6:30, 7:30, 8:00, 12:00, 18:00
- W soboty: 18:00
- W niedziele i święta: 7:00, 9:00, 10:30, 12:00, 18:00
Zwiedzanie: Wstęp do archikatedry jest bezpłatny. Panteon Górnośląski i taras widokowy mają osobne godziny otwarcia – warto sprawdzić aktualne informacje na stronie katedry (katedra.wiara.pl) lub zadzwonić pod numer 32 251 21 96.
Jak dojechać: Z dworca kolejowego w Katowicach to około 15 minut spacerem przez centrum. Można też dojechać tramwajem – przystanek „Plac Wolności” jest kilka minut pieszo od archikatedry. W okolicy jest sporo miejsc parkingowych, choć w centrum bywa ciasno.
Ile czasu zarezerwować: Samo zwiedzanie wnętrza zajmie 20-30 minut. Jeśli chcesz zobaczyć Panteon Górnośląski i wejść na taras widokowy, zaplanuj godzinę, może półtorej. Warto też sprawdzić, czy nie wypada akurat koncert – wtedy warto zostać dłużej.
Archikatedra ma pięć dzwonów, z których najcięższy waży 3,5 tony. Ich bicie słychać w całym centrum Katowic.
Kontakt: [email protected]